VĨNH PHÚC
Dưới thời Khải Định (1916 – 1925),
năm 1919 nhà vua cho lập một dàn nhạc kèn hơi theo kiểu Pháp để làm công tác đối
ngoại, phục vụ cho các nghi lễ do triều đình tổ chức như các buổi đón khách, tiếp
sứ…Dàn nhạc thường cử hai bài quốc ca Pháp (Marseillaise) và quốc ca Nam triều…
Dàn nhạc kèn hơi này gồm có 35 nhạc công vừa sử dụng các loại kèn của phương Tây
và cả nhạc cụ dân tộc do ông Trần Văn Liêu làm nhạc trưởng.[1]
Việc quốc ca Nam triều từ thời vua
Khải Định đã được nhiều tài liệu cho là một bài bản đại nhạc rất phổ biến thường
được tấu lên khi vua đăng đàn và xa giá hồi cung trong lễ tế Giao, tế Xã tắc… ở
cung đình, hoặc ban nhạc lễ ngoài dân gian, là bài Đăng đàn cung. Bài bản Đăng đàn cung này được nhiều tài liệu cho là
quốc ca triều Nguyễn với lời ca của Ưng Thiều là:
“Dậy, dậy, dậy mở mắt xem toàn châu
Đèn khai hóa rạng khắp hoàn cầu
Ngọn đường thông thương ngàn dặm, xe tàu điện,
tàu nước, tàu bay
Nghề khôn khéo chạy khắp phương trời
Càng ngày văn minh càng rộng, tranh cạnh lợi
quyền”…
Điệu
hát truyền thống này từ trước đã được nhiều người soạn lời mới. Lời mới trên là
của Nguyễn Trung Phán soạn và ký âm theo phương pháp cổ truyền, được in trong
cuốn “Dạy hát tiếng Nam” cho học sinh học hát với tên là “Có học mới
hay”, do nhà in Tiếng Dân tại Huế in lần thứ nhất năm 1925 và tái bản năm 1929.
Lời 2:
“Người
Nam Quốc, một giống Tiên Rồng,
Thiệt giòng giai nhân tài tử,
xưa rày gọi là nước tài ba.
Nền văn hiến, nặn đúc anh hùng,
Sẵn tài thông minh trời dựng,
thêm nghề học hành.
Học càng ngày càng tiến, nghề
nghiệp mở rộng.
Nước càng giàu càng mạnh, nòi
giống thêm vẻ vang”…
Điệu “Đăng đàn cung” này rất phổ biến
trong dân gian, nên từ những năm 1930 đã được soạn lời mới phục vụ cho tuyên
truyền đấu tranh cách mạng, lấy tên là “Tiến quân”, do nhạc sĩ Lê Quang Nghệ
sưu tầm tại Nghệ Tĩnh:
… “Kìa thân thế cực xiết bao vành.
Nỗi niềm ta sao đành chịu
Mau lo liệu đoàn kết từ đây
Người binh lính, kẻ thợ, dân cày
Lợi quyền ta nay giành lại”…
Bài
“Mừng ngày Phật đản" của Ưng Bình Thúc Giạ năm 1936:
“Vui mừng gặp ngày nay mồng tám tháng tư.
Là khánh tiết Phật Thích Ca Ngài”…
Hoặc bài
“Hồng Lạc ca” cũng của Ưng Bình Thúc Giạ năm 1940:
“Dân Hồng
Lạc mình đây đã bốn ngàn năm
Gây non
nước từ trước lâu dài
Ngọn cờ
Hoa Lư ngời rạng
Đinh, Lê
rồi lại Lý, Trần, Lê”…
v.v…
Đã có nhiều tác giả vẫn nhầm là quốc
ca triều Nguyễn và đã trích dẫn vào các tài liệu, khảo cứu của mình.[2] Trẻ con ngày xưa cũng thường hát chơi trên điệu
hát này là: “Chè xôi chuối để cúng ông
bà, thịt gà rô ti, thịt vịt, tôm, cua, đậu xào” v.v. và v.v… Vì vậy, việc xác
định bài Đăng đàn cung là quốc thiều
Việt Nam có từ thời vua Khải Định, đã gây ra sự nhầm lẫn, lẫn lộn kéo dài.
Trong một số bài viết, một số trang
mạng, bản nhạc Đăng đàn cung cũng thường
được khẳng định là Quốc thiều triều Nguyễn:
 |
|
Xem thêm: “Huế tấu Đăng đàn cung đón Nhật hoàng và Hoàng
hậu” 4/3/2017. Nguồn:
|
Trong
âm nhạc cung đình triều Nguyễn, hệ thống bài bản thuộc dàn Đại nhạc, có nhóm bài
bản “Đăng đàn”, đó là những điệu nhạc khác nhau, được quy định chức năng của từng
điệu như sau:
-
Đăng đàn đơn và một số điệu khác…: Tấu
khi vua lạy trong các cuộc tế lễ của triều đình; Đăng đàn kép: Khi vua lạy tạ trong lễ tế Miếu; Đăng đàn cung: Tấu khi vua xa giá hồi cung trong các cuộc lễ tế
Giao, tế Miếu… v.v…
Đăng đàn cung là điệu nhạc do kèn Bầu (kèn Dăm, kèn Bóp) diễn tấu trong dàn Đại nhạc
(Cổ xúy=trống, kèn). Trong các tế lễ trọng đại không dùng cho dàn Tiểu nhạc (ty
trúc=dây, sáo….):
Điệu Đăng đàn cung cho Kèn, trích đường
nét giai điệu chính:
Trong một tập
sách giới thiệu quốc kỳ, quốc huy và quốc ca của Pháp và ba nước Đông Dương là
“Hymnes &
pavillons d'Indochine” in tại nhà in Viễn Đông của Pháp (D'Extrême Orient) tại Hà Nội tháng 12 năm 1941, hiện lưu trữ tại Thư viện quốc gia Pháp. Ngoài quốc
kỳ, quốc huy còn in các bản quốc ca của Pháp, Việt Nam (Annam), Campuchia (Cambodge)
và Lào (Laos) theo bản ký âm ngũ tuyến.
Trích Quốc ca Campuchia
Trích Quốc ca Lào
Bài quốc ca An nam chính thức có tên
là “Đăng đàn” - (Hymne National Annamite) vào thời Bảo Đại (1925 – 1945). Tuy nhiên, bản nhạc này được phỏng soạn
theo khuôn mẫu bài Đăng đàn đơn trong
hệ thống các bài bản “Đăng đàn” của Đại nhạc chứ không phải Đăng đàn cung.
Bài hát kí âm theo phong
cách âm nhạc phương Tây, nhưng không ghi tên tác giả chuyển soạn và ký âm. (Có
thể, bài này mới do Nguyễn Hữu Hối ghi nhạc, Trần Như Tú phối âm, phối khí và
sau đó được Nguyễn Phúc Ưng Thiều soạn lời cho học sinh hát để đón Bảo Đại từ
Pháp về năm 1932) Trong bản in, trang tổng phổ ghi là “Đăng đàn”, phần dàn nhạc
được rút lại cho đàn piano với phần đệm của dàn nhạc hoàn toàn theo phong cách
hòa âm công năng chiều dọc của âm nhạc châu Âu; Bài hát được soạn ở giọng Đô thứ
tự nhiên, hòa âm tiến hành bằng các hợp âm năm chính I, IV, V và hợp âm phụ là
II7 và VIItn… Ở trang lời ca có ghi chú: “Văn bản sáng tác cho học sinh được hát trên (trong
ngày) Vạn Thọ”
Bản nhạc Đăng đàn được ký âm theo
phương pháp năm dòng kẻ, gồm nhạc và lời
đã xuất bản sau:
 |
Bài quốc ca Việt
Nam in trong “Hymnes & Pavillons D’Indochine”, D'Extrême
Orient, Hà Nội, 1941.
Nguồn: Thư viện Quốc gia Pháp (Bibliothèque national de
France): http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5848625d/f29.image
|
Trong trang in lời ca lại in là
Đăng-đàn-cung (Điệu Quốc-ca) Hymne National Annamite:
 |
Nguồn:
http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5848625d/f30.image
|
Bản nhạc “Đăng đàn” trên phỏng soạn
theo âm điệu truyền thống bài Đăng đàn
đơn được Bảo Đại kế thừa từ vua cha Khải Định và chỉ cải tiến bản quốc thiều
cho “hiện đại” theo phong cách phương Tây mà thôi…
Trích giai điệu Đăng đàn đơn trong hệ thống đại nhạc cung đình để tiện so sánh:
Chính phủ Trần Trọng Kim, do Nhật dựng lên, dù chỉ tồn
tại gần 5 tháng, trong tháng 4.1945 với dự thảo kiện toàn chính phủ mới, cũng
đã quyết định tiếp tục lấy bài Đăng đàn làm quốc ca: “ Bài quốc ca thì từ trước vẫn dùng bài “Đăng Đàn” là bài ca rất cổ, mà
âm điệu nghe nghiêm trang. Chúng tôi nghĩ: trước khi có bài nào hay hơn và có
nghĩa lý hơn thì hãy cứ dùng bài ấy”.[3]
Với tư liệu trên, có thể “minh oan”
cho bản quốc ca triều Nguyễn, một thời gian dài được gán cho điệu nhạc Đăng đàn cung truyền thống.
Vĩnh Phúc
[1] Dương Quang Thiện (1995), Sử
liệu lịch sử âm nhạc Việt Nam, Nxb Viện Âm nhạc và Múa, Hà Nội. tr.31-34.
[2] Vĩnh Phúc (Bùi Ngọc Phúc), Âm nhạc cổ truyền
Việt Nam qua báo chí nửa sau TK XX, Nxb Thuận Hóa, Huế, 2011, tr. 85.
[3] Trần Trọng Kim (1969), Một cơn gió bụi (Kiến văn lục), NXB Vĩnh Sơn, SG.
